โดย ตูแวดานียา ตูแวแมแง

     ปัญหาใหญ่ที่สุดของรัฐไทยในชายแดนใต้วันนี้ อาจไม่ใช่การขาดกำลังพล งบประมาณ หรืออำนาจตามกฎหมาย แต่อาจเป็นการที่รัฐยังคงพยายามทำความเข้าใจความขัดแย้งด้วยกรอบคิดของอดีต ขณะที่ความขัดแย้งได้เปลี่ยนรูปและเคลื่อนตัวไปข้างหน้าแล้ว

     ตลอดหลายปีที่ผ่านมา คำว่า “บันได 7 ขั้น” ยังคงถูกอ้างถึงอยู่เสมอในฐานะคำอธิบายสำคัญของยุทธศาสตร์การต่อสู้ของขบวนการในชายแดนใต้ ราวกับว่านั่นยังเป็นแผนหลักที่ใช้อธิบายทุกปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน

แต่คำถามสำคัญคือ หากความขัดแย้งเปลี่ยนไปแล้ว เรายังควรอ่านเกมด้วยตำราเดิมเพียงอย่างเดียวหรือไม่

บันได 7 ขั้น : บทเรียนจากอดีต

     หากย้อนกลับไปดูกรอบการวิเคราะห์ที่ถูกกล่าวถึงในแวดวงความมั่นคงและงานศึกษาความขัดแย้งหลายชิ้น สิ่งที่เรียกว่า “บันได 7 ขั้น” มีลักษณะเป็นกระบวนการสะสมพลังทางสังคมและการเมืองอย่างค่อยเป็นค่อยไป เริ่มต้นจากการสร้างจิตสำนึกและอัตลักษณ์ ผ่านการถ่ายทอดประวัติศาสตร์ ความทรงจำ และความรู้สึกผูกพันต่อชุมชน ก่อนขยายไปสู่การสร้างเครือข่ายทางสังคมผ่านครอบครัว ชุมชน ตาดีกา ปอเนาะ และสถาบันการศึกษาศาสนา

     จากนั้นจึงเป็นการขยายฐานแนวร่วมจากกลุ่มแกนนำไปสู่ประชาชนทั่วไป ให้เกิดผู้สนับสนุน ผู้ให้ข้อมูลข่าวสาร และผู้ช่วยเหลือในระดับชุมชน ควบคู่กับการพัฒนาโครงสร้างการจัดตั้งให้มีความเป็นระบบมากขึ้น ทั้งในด้านการสื่อสาร การแบ่งพื้นที่รับผิดชอบ และการบริหารเครือข่าย

     เมื่อฐานทางสังคมมีความพร้อม ก็เข้าสู่การเตรียมกำลังปฏิบัติการในรูปแบบต่าง ๆ ก่อนจะยกระดับสถานการณ์ความรุนแรงเพื่อสร้างแรงกดดันต่อรัฐ และดึงความสนใจต่อความขัดแย้งให้ขยายตัวมากขึ้น

     และในขั้นสุดท้าย ความรุนแรงไม่ได้ถูกมองเป็นเป้าหมายในตัวเอง หากแต่ถูกใช้เป็นเครื่องมือในการสร้างเงื่อนไขทางการเมือง เพื่อผลักดันให้ความขัดแย้งถูกมองว่าเป็นปัญหาทางการเมืองมากกว่าปัญหาความมั่นคง และนำไปสู่แรงกดดันให้เกิดกระบวนการเจรจาหรือการแสวงหาทางออกทางการเมืองในที่สุด

     ไม่ว่ากรอบการวิเคราะห์ดังกล่าวจะสอดคล้องกับความเป็นจริงทั้งหมดเพียงใด แต่สิ่งสำคัญคือ มันสะท้อนให้เห็นว่าแก่นของยุทธศาสตร์ในยุคนั้นไม่ได้มุ่งเน้นการเอาชนะทางทหารเพียงอย่างเดียว หากแต่เป็นการสร้างเงื่อนไขทางสังคมและการเมืองเพื่อเปลี่ยนดุลความชอบธรรมของความขัดแย้งในระยะยาว

เมื่อความขัดแย้งเปลี่ยน แต่รัฐยังใช้เลนส์เดิม

     อย่างไรก็ตาม ในมุมมองของผู้เขียน ปัญหาสำคัญไม่ได้อยู่ที่การศึกษาหรือทำความเข้าใจ “บันได 7 ขั้น” เพราะกรอบดังกล่าวยังมีคุณค่าในฐานะบทเรียนทางประวัติศาสตร์ของความขัดแย้ง หากแต่อยู่ที่การนำกรอบดังกล่าวมาใช้เป็นเครื่องมืออธิบายสถานการณ์ปัจจุบันทั้งหมด จนละเลยพลวัตที่เปลี่ยนแปลงไป

     หากมองตามกรอบวิเคราะห์นี้ แก่นสำคัญของยุทธศาสตร์ในอดีตถูกอธิบายว่าเป็นความพยายามสร้างเงื่อนไขให้รัฐตกอยู่ในสถานการณ์ที่อาจตอบโต้ด้วยความรุนแรงเกินขอบเขต จนนำไปสู่การละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างร้ายแรงต่อประชาชนในพื้นที่

     ตัวแปรสำคัญในยุคนั้นจึงอยู่ที่ว่า รัฐจะตอบสนองต่อสถานการณ์ด้วยวิธีใด และจะเกิดการเผชิญหน้าระหว่างเจ้าหน้าที่กับชุมชนในวงกว้างหรือไม่ อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาพลวัตของความขัดแย้งในช่วงกว่าสิบปีที่ผ่านมา อาจมีผู้ตั้งข้อสังเกตว่า จุดศูนย์ถ่วงของการต่อสู้ได้ขยับออกจากกรอบเดิมไปแล้ว

     จากเดิมที่ความสนใจมุ่งไปยังความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับเครือข่ายชุมชนในพื้นที่ ปัจจุบันความขัดแย้งจำนวนไม่น้อยกลับถูกตีความผ่านประเด็นอัตลักษณ์ สิทธิมนุษยชน การรับรู้ของสาธารณชน และความชอบธรรมในระดับสากลมากขึ้น

     ภายใต้กรอบคิดเช่นนี้ สิ่งที่มีความสำคัญจึงไม่ใช่เพียงจำนวนกำลังพลหรือพื้นที่ควบคุม แต่เป็นภาพลักษณ์ของความขัดแย้งในสายตาสาธารณะ ว่าเหตุการณ์ต่าง ๆ ถูกมองและตีความอย่างไร

     สัญลักษณ์ทางชาติพันธุ์ ภาษา วัฒนธรรม และประวัติศาสตร์ท้องถิ่น จึงกลายเป็นองค์ประกอบที่มีน้ำหนักมากขึ้นในพื้นที่การเมืองร่วมสมัย

     ด้วยเหตุนี้ ความเสี่ยงที่รัฐควรตระหนักในปัจจุบัน อาจไม่ใช่เพียงการถูกวิจารณ์เรื่องการละเมิดสิทธิมนุษยชนในระดับพื้นที่เหมือนในอดีตเท่านั้น แต่รวมถึงความเสี่ยงที่จะถูกตั้งคำถามในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการคุ้มครองประชาชน สิทธิของกลุ่มวัฒนธรรมและชาติพันธุ์ และมาตรฐานด้านมนุษยธรรมที่ประชาคมโลกให้ความสำคัญมากขึ้นเรื่อย ๆ

     ไม่ว่าการวิเคราะห์ดังกล่าวจะถูกต้องทั้งหมดหรือไม่ สิ่งหนึ่งที่ปฏิเสธได้ยากคือ ความขัดแย้งในปัจจุบันกำลังเคลื่อนตัวเข้าสู่สนามของการรับรู้ ความชอบธรรม และการเมืองระหว่างประเทศมากกว่าที่เคยเป็นมา

     ดังนั้น หากรัฐยังคงมองสถานการณ์ผ่านเลนส์ของอดีตเพียงอย่างเดียว ก็อาจกำลังเตรียมรับมือกับโจทย์เก่า ขณะที่ความขัดแย้งกำลังเดินหน้าไปสู่โจทย์ใหม่แล้ว

คนรุ่นใหม่กับต้นทุนที่สังคมมองไม่เห็น

     สิ่งที่สังคมไทยอาจยังมองไม่ลึกพอ คือผลกระทบทางความรู้สึกที่สะสมอยู่ในคนรุ่นใหม่ตลอดช่วงเวลากว่าสองทศวรรษของความขัดแย้ง เด็กคนหนึ่งที่มีอายุ 7 ขวบในปี 2554 วันนี้ในปี 2569 เขากลายเป็นคนหนุ่มวัย 21 ปี ที่เติบโตขึ้นมาท่ามกลางบรรยากาศของความสูญเสีย ความหวาดกลัว ด่านตรวจ เสียงปืน และพิธีศพของผู้คนในพื้นที่

     ตลอดช่วงเวลานั้น คนรุ่นนี้จำนวนไม่น้อยอาจซึมซับความรู้สึกคับแค้น ความเจ็บปวด และความรู้สึกถูกกดทับ ผ่านเรื่องเล่า ความทรงจำ และประสบการณ์ร่วมของสังคมรอบตัว

     นี่คือเหตุผลว่า ทำไมการแก้ปัญหาชายแดนใต้จึงไม่อาจใช้เพียงมาตรการด้านความมั่นคงได้อีกต่อไป เพราะความขัดแย้งในวันนี้ ไม่ได้ต่อสู้กันแค่ด้วยอาวุธ แต่กำลังต่อสู้กันในพื้นที่ของความทรงจำ ความรู้สึก อัตลักษณ์ และอนาคตของคนรุ่นใหม่ด้วยเช่นกัน และบางที บทเรียนสำคัญที่สุดของความขัดแย้งชายแดนใต้ อาจไม่ใช่เรื่องว่า “ฝ่ายใดจะชนะ”

แต่คือ จะทำอย่างไรไม่ให้ประชาชนต้องกลายเป็นผู้แพ้ตลอดกาล

     เพราะตลอดกว่าสองทศวรรษที่ผ่านมา ผู้ที่สูญเสียมากที่สุด ไม่ใช่รัฐ ไม่ใช่ขบวนการ แต่คือประชาชนธรรมดาทั้งชาวมลายูมุสลิมและชาวไทยพุทธ ที่ต้องใช้ชีวิตอยู่ท่ามกลางความหวาดกลัว ความสูญเสีย และความไม่ไว้วางใจต่อกัน

     หากรัฐยังตอบโต้ด้วยกรอบความมั่นคงเพียงอย่างเดียว โดยไม่เปิดพื้นที่ทางการเมือง ความยุติธรรม และการมีส่วนร่วม ความคับแค้นก็อาจยังถูกผลิตซ้ำ ในขณะเดียวกัน หากความรุนแรงยังคงถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง ไม่ว่าจากฝ่ายใด ความสูญเสียก็จะไม่มีวันสิ้นสุดเช่นกัน

ชัยชนะร่วมกันที่ประชาชนสมควรได้รับ

     ทางออกที่แท้จริงจึงไม่ใช่การผลักอีกฝ่ายให้พ่ายแพ้จนหมดสิ้น แต่คือการสร้างเงื่อนไขใหม่ ที่ทุกฝ่ายสามารถถอยออกจากวงจรความรุนแรงได้อย่างมีศักดิ์ศรี พร้อมกับเปิดพื้นที่ให้ประชาชนเป็นเจ้าของอนาคตของตนเองผ่านกระบวนการสันติภาพและสันติสุขที่จริงจัง

     เพราะการเปลี่ยนแปลงสังคมไปสู่สิ่งที่ดีกว่า ไม่ว่าจะในนามของศักดิ์ศรีทางชาติพันธุ์ ศาสนา หรืออัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม ก็ควรเกิดขึ้นผ่านกระบวนการทางการเมือง สันติวิธี และการมีส่วนร่วมของประชาชน

     ไม่ใช่การต้องจ่ายราคาแพงด้วยชีวิต ความสูญเสีย และความบริสุทธิ์ใจของเด็กและเยาวชนที่ยังอยู่ในช่วงค้นหาตัวตนของตนเอง เพราะท้ายที่สุดแล้ว ชัยชนะที่แท้จริง ไม่ใช่การที่ฝ่ายหนึ่งทำให้อีกฝ่ายสูญเสียความชอบธรรม

     แต่คือการทำให้ประชาชนในพื้นที่สามารถมีคุณภาพชีวิตที่ดี มีศักดิ์ศรี มีความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน และสามารถกำหนดอนาคตของตนเองได้โดยไม่ต้องอยู่ท่ามกลางวงจรความหวาดกลัวและความรุนแรง

     ทำให้เด็กคนหนึ่งในปัตตานี ยะลา นราธิวาส และสงขลา สามารถเติบโตขึ้นมาโดยไม่ต้องคุ้นชินกับเสียงปืน ด่านตรวจ หรือขบวนศพอีกต่อไป นั่นต่างหาก คือ “ชัยชนะร่วมกัน” และคือรากฐานสำคัญของอนาคตสันติสุขที่ประชาชนทุกคนสมควรได้รับ

---

Bahasa Melayu

Negara Sedang Melawan Masa Lalu, Sedangkan Konflik Sedang Bergerak ke Hadapan

Oleh Tuwaedaniya Tuwaemaengae

     Masalah terbesar yang dihadapi oleh negara Thailand di wilayah selatan pada hari ini mungkin bukanlah kekurangan anggota keselamatan, bajet, ataupun kuasa undang-undang.

     Sebaliknya, ia mungkin berpunca daripada hakikat bahawa negara masih cuba memahami konflik ini melalui kerangka pemikiran lama, sedangkan konflik itu sendiri telah berubah bentuk dan bergerak ke hadapan.

     Sejak bertahun-tahun lalu, istilah “Tangga Tujuh Langkah” (Bun Dai 7 Khan) masih sering dirujuk sebagai penjelasan utama terhadap strategi perjuangan gerakan di Selatan Thailand, seolah-olah ia masih merupakan pelan induk yang mampu menjelaskan semua fenomena yang berlaku pada hari ini.

     Namun persoalan pentingnya ialah: jika konflik telah berubah, adakah kita masih wajar membacanya hanya melalui buku teks lama?

Tangga Tujuh Langkah: Pelajaran dari Masa Lalu

     Jika ditelusuri semula kerangka analisis yang sering dibincangkan dalam kalangan pihak keselamatan dan pelbagai kajian konflik, apa yang dikenali sebagai “Tangga Tujuh Langkah” mempunyai ciri-ciri proses pembinaan kekuatan sosial dan politik secara beransur-ansur.

     Ia bermula dengan pembentukan kesedaran dan identiti melalui penyampaian sejarah, memori kolektif dan rasa keterikatan terhadap komuniti. Kemudian berkembang kepada pembinaan rangkaian sosial melalui keluarga, kampung, tadika, pondok dan institusi pendidikan agama.

     Selepas itu, proses tersebut berkembang kepada peluasan sokongan daripada kelompok teras kepada masyarakat umum, sehingga wujud penyokong, pemberi maklumat dan pembantu di peringkat komuniti. Pada masa yang sama, struktur organisasi turut diperkukuhkan dari segi komunikasi, pembahagian kawasan tanggungjawab dan pengurusan rangkaian.

     Apabila asas sosial dianggap mencukupi, langkah seterusnya ialah menyediakan pelbagai bentuk kemampuan operasi sebelum meningkatkan tahap keganasan bagi memberi tekanan kepada negara dan menarik perhatian yang lebih besar terhadap konflik tersebut.

     Pada peringkat akhirnya, keganasan tidak dilihat sebagai matlamat itu sendiri, tetapi digunakan sebagai alat untuk mewujudkan syarat-syarat politik supaya konflik tersebut dilihat sebagai masalah politik dan bukannya semata-mata isu keselamatan, sekali gus membuka ruang kepada rundingan dan penyelesaian politik.

     Walau sejauh mana kerangka analisis ini mencerminkan realiti sebenar, perkara yang penting ialah ia menunjukkan bahawa strategi pada zaman tersebut bukan sekadar bertujuan mencapai kemenangan ketenteraan, tetapi lebih kepada usaha membentuk syarat-syarat sosial dan politik yang boleh mengubah keseimbangan legitimasi konflik dalam jangka panjang.

Apabila Konflik Berubah, Tetapi Negara Masih Menggunakan Lensa Lama

     Namun demikian, pada pandangan penulis, masalah utama bukanlah pada usaha mengkaji atau memahami “Tangga Tujuh Langkah” itu sendiri. Kerangka tersebut masih mempunyai nilai sebagai pelajaran sejarah konflik.

     Masalah sebenar timbul apabila kerangka tersebut digunakan untuk menerangkan keseluruhan situasi semasa sehingga mengabaikan perubahan dinamik yang telah berlaku.

     Jika dilihat melalui perspektif ini, teras strategi pada masa lalu sering dihuraikan sebagai usaha mewujudkan keadaan yang boleh mendorong negara bertindak balas secara berlebihan sehingga membawa kepada pelanggaran hak asasi manusia yang serius terhadap penduduk di kawasan konflik.

     Pemboleh ubah utama ketika itu ialah bagaimana negara bertindak balas dan sama ada akan berlaku konfrontasi besar-besaran antara pasukan keselamatan dengan masyarakat setempat.

     Namun apabila diperhatikan perkembangan konflik sepanjang lebih sedekad yang lalu, terdapat pandangan bahawa pusat graviti perjuangan telah beralih daripada kerangka lama tersebut.

     Jika dahulu tumpuan lebih tertumpu kepada hubungan antara negara dan rangkaian masyarakat tempatan, hari ini banyak konflik ditafsirkan melalui isu identiti, hak asasi manusia, persepsi awam dan legitimasi di peringkat antarabangsa.

     Dalam kerangka seperti ini, perkara yang menjadi penting bukan lagi semata-mata jumlah anggota atau keluasan kawasan yang dikawal, tetapi bagaimana konflik itu dilihat dan ditafsirkan oleh masyarakat umum.

Simbol etnik, bahasa, budaya dan sejarah tempatan kini menjadi elemen yang semakin penting dalam ruang politik kontemporari.

     Oleh itu, risiko yang perlu disedari oleh negara pada hari ini mungkin bukan sekadar kritikan terhadap pelanggaran hak asasi manusia di peringkat tempatan seperti pada masa lalu, tetapi juga risiko berdepan persoalan berkaitan perlindungan orang awam, hak kumpulan budaya dan etnik, serta piawaian kemanusiaan yang semakin mendapat perhatian masyarakat antarabangsa.

     Sama ada analisis ini tepat sepenuhnya ataupun tidak, satu perkara yang sukar dinafikan ialah konflik pada hari ini semakin bergerak ke medan persepsi, legitimasi dan politik antarabangsa berbanding sebelumnya.

     Oleh sebab itu, jika negara masih melihat situasi semasa hanya melalui lensa masa lalu, negara mungkin sedang bersiap menghadapi persoalan lama sedangkan konflik itu sendiri telah bergerak ke arah persoalan yang baharu.

Generasi Muda dan Kos Yang Tidak Kelihatan

    Apa yang mungkin masih belum difahami secara mendalam oleh masyarakat Thailand ialah kesan emosi yang terkumpul dalam kalangan generasi muda sepanjang lebih dua dekad konflik ini berlangsung.

     Seorang kanak-kanak yang berusia tujuh tahun pada tahun 2011 kini telah menjadi seorang pemuda berusia dua puluh satu tahun pada tahun 2026. Dia membesar dalam suasana kehilangan, ketakutan, sekatan jalan raya, bunyi tembakan dan upacara pengebumian yang berulang kali berlaku di sekelilingnya.

     Sepanjang tempoh tersebut, tidak sedikit generasi muda yang menyerap perasaan kecewa, kesedihan dan rasa tertekan melalui cerita, memori dan pengalaman kolektif masyarakat di sekeliling mereka.

     Inilah sebabnya mengapa penyelesaian konflik di Selatan Thailand tidak lagi boleh bergantung kepada pendekatan keselamatan semata-mata.

     Kerana konflik hari ini bukan hanya berlangsung melalui senjata, tetapi juga melalui ruang memori, emosi, identiti dan masa depan generasi muda.

     Dan mungkin pelajaran paling penting daripada konflik ini bukanlah soal siapa yang akan menang.

     Tetapi ialah bagaimana memastikan rakyat tidak terus menjadi pihak yang kalah selama-lamanya.

     Kerana sepanjang lebih dua dekad yang lalu, pihak yang paling banyak kehilangan bukanlah negara atau mana-mana gerakan, tetapi rakyat biasa, sama ada Melayu Muslim mahupun Thai Buddha, yang terpaksa hidup dalam suasana ketakutan, kehilangan dan ketidakpercayaan antara satu sama lain.

     Jika negara terus bertindak hanya melalui kerangka keselamatan tanpa membuka ruang politik, keadilan dan penyertaan rakyat, maka rasa tidak puas hati mungkin akan terus berulang.

     Pada masa yang sama, jika keganasan terus digunakan sebagai alat politik oleh mana-mana pihak, maka penderitaan juga tidak akan pernah berakhir.

Kemenangan Bersama Yang Layak Dinikmati Rakyat

     Jalan keluar yang sebenar bukanlah dengan memaksa satu pihak kalah sepenuhnya.

     Sebaliknya, ia adalah usaha mewujudkan syarat-syarat baharu yang membolehkan semua pihak keluar daripada kitaran keganasan dengan penuh maruah, sambil membuka ruang kepada rakyat untuk menjadi pemilik masa depan mereka sendiri melalui proses keamanan dan kesejahteraan yang benar-benar bermakna.

     Kerana perubahan ke arah masyarakat yang lebih baik, sama ada atas nama maruah etnik, agama ataupun identiti budaya, seharusnya dicapai melalui proses politik, pendekatan damai dan penyertaan rakyat.

     Bukan dengan membayar harga yang mahal melalui kehilangan nyawa, penderitaan dan kesucian jiwa kanak-kanak serta belia yang masih dalam proses mencari jati diri mereka.

     Kerana pada akhirnya, kemenangan yang sebenar bukanlah apabila satu pihak berjaya merampas legitimasi pihak yang lain.

     Tetapi apabila rakyat di wilayah ini dapat menikmati kualiti hidup yang baik, hidup dengan maruah, memiliki keselamatan diri dan harta benda, serta mampu menentukan masa depan mereka sendiri tanpa perlu hidup dalam lingkaran ketakutan dan keganasan.

     Apabila seorang kanak-kanak di Pattani, Yala, Narathiwat atau Songkhla dapat membesar tanpa perlu membiasakan diri dengan bunyi tembakan, sekatan jalan raya ataupun perarakan jenazah.

     Itulah sebenarnya “Kemenangan Bersama”, dan itulah asas penting kepada masa depan keamanan yang layak dinikmati oleh semua rakyat.

 485 total views,  485 views today