22 ปีแห่งการล่มสลายของ “นิติรัฐ” : บทเรียนจากกฎอัยการศึกสู่ข้อเสนอสันติภาพปาตานี

อุสตาซอับดุชชะกูรฺ บินชาฟิอีย์ (อับดุลสุโก ดินอะ)
ด้วยพระนามของอัลลอฮฺผู้ทรงเมตตากรุณาปรานีเสมอ ขอความสันติและความจำเริญแด่ศาสนทูตมุฮัมมัด ผู้เจริญรอยตามท่านและสุขสวัสดีผู้อ่านทุกท่าน

บทนำ: บาดแผลที่ไม่มีวันตกสะเก็ด
     5 มกราคม 2569 เวียนมาบรรจบอีกครั้ง เป็นเวลา 22 ปีเต็ม นับจากเหตุการณ์ปล้นปืนค่ายปิเหล็งในปี 2547 ซึ่งเปรียบเสมือนเสียงปืนแตกที่ปลุกให้กฎหมายพิเศษตื่นขึ้นและปกคลุมพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้มาอย่างยาวนาน ท่ามกลางความสับสนระหว่างการรักษาความปลอดภัยกับการอำนวยความยุติธรรม ประชาชนในปาตานีต้องตกอยู่ภายใต้วงจรของการใช้อำนาจตาม “กฎอัยการศึก” ซึ่งถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าเป็นเครื่องมือที่ใช้ผิดฝาผิดตัว เปรียบเสมือนการใช้ “ขวาน” มาหั่นปลา แทนที่จะใช้ “มีด” ที่คมและเหมาะสมกว่าในทางนิติรัฐ

      มูลนิธิศูนย์ทนายความมุสลิม (Muslim Attorney Centre – MAC) มองว่า “เป็นเวลาถึง 22 ปีแห่งการล่มสลายของนิติรัฐในการใช้กฎหมายพิเศษ โดยเฉพาะกฎอัยการศึกเพื่อแก้ไฟใต้”

การอธิบายและอภิปราย: เมื่อกฎหมายสงครามถูกใช้ในภาวะไม่สงบ
      หัวใจสำคัญของปัญหาคือการใช้ มาตรา 15 ทวิ ของพระราชบัญญัติกฎอัยการศึก พ.ศ. 2457 ที่ให้อำนาจทหารกักตัวบุคคลได้ 7 วันโดยไม่ต้องมีหมายศาลและไม่มีการตรวจสอบจากองค์กรภายนอก

• ความไม่สอดคล้องกับเจตนารมณ์: กฎอัยการศึกถูกออกแบบมาเพื่อ “สถานการณ์สงคราม” ที่ต้องรู้ฝักฝ่ายและมีพื้นที่การรบที่ชัดเจน แต่สถานการณ์ชายแดนใต้ไม่ใช่สงครามรูปแบบปกติ การนำกฎหมายที่ให้อำนาจเบ็ดเสร็จมาใช้ จึงนำไปสู่การละเมิดสิทธิมนุษยชน
• การล่มสลายของกระบวนการยุติธรรม: บันทึกการซักถามในชั้นกฎอัยการศึก (7 วัน) มักได้มาโดยที่ผู้ถูกกักตัวไม่มีทนายความหรือญาติเข้าร่วม และถูกนำมาใช้เป็นพยานหลักฐานในศาล แม้จำเลยจะให้การปฏิเสธในชั้นสอบสวนและชั้นศาลว่าถูกซ้อมทรมานหรือบังคับขู่เข็ญก็ตาม สิ่งนี้ทำให้หลัก “นิติรัฐ” ที่ว่าด้วยการคุ้มครองสิทธิเสรีภาพพังทลายลง

เปรียบเทียบกฎหมายพิเศษทั้ง 3 ฉบับที่บังคับใช้ในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้
      เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนว่าทำไมการคงอยู่ของกฎหมายเหล่านี้ถึงถูกเรียกว่าเป็น “ความซ้ำซ้อนที่บั่นทอนยุติธรรม” ซึ่งสามารถสรุปเปรียบเทียบกฎหมายพิเศษทั้ง 3 ฉบับที่บังคับใช้ในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้มาให้ ดังนี้

ตารางเปรียบเทียบกฎหมายพิเศษ 3 ฉบับในพื้นที่ชายแดนใต้

วิเคราะห์ความซ้ำซ้อน: “สภาวะยกเว้น” ที่กลายเป็นเรื่องปกติ
จากตารางจะเห็นได้ว่า กฎอัยการศึก คือกฎหมายที่มีอำนาจ “ล้นเกิน” ที่สุดและตรวจสอบได้ยากที่สุด เมื่อนำมาใช้ร่วมกับกฎหมายฉบับอื่น จะเกิดปัญหาดังนี้

• วงจรกักตัวที่ยาวนาน: ในทางปฏิบัติ เจ้าหน้าที่สามารถกักตัวตามกฎอัยการศึกก่อน 7 วัน แล้วจึงใช้อำนาจตาม พ.ร.ก. ฉุกเฉินฯ ต่ออีก 30 วัน รวมเป็น 37 วันที่บุคคลอาจถูกตัดขาดจากโลกภายนอกก่อนจะถึงมือตำรวจหรือส่งศาล
• การตัดอำนาจตุลาการ: กฎหมายเหล่านี้ถูกสร้างมาเพื่อสร้าง “สภาวะยกเว้น” ทำให้การตรวจสอบจากศาลทำได้ยาก ประชาชนจึงเข้าไม่ถึงความยุติธรรมที่เป็นสากล
• ความสับสนของประชาชน: การมีกฎหมายหลายฉบับซ้อนกัน ทำให้ชาวบ้านไม่ทราบว่าสิทธิของตนเองในแต่ละสถานะคืออะไร และเจ้าหน้าที่ใช้อำนาจตามกฎหมายฉบับไหนกันแน่

ข้อสรุปเชิงนโยบาย: สู่ “กฎหมายความมั่นคงฉบับเดียว”
ฝ่ายการเมืองควรพิจารณานโยบาย “สังคายนากฎหมายความมั่นคง” โดยมีแนวทางดังนี้

• ยกเลิกการใช้กฎหมายซ้อน: หากพื้นที่ใดสงบขึ้น ให้ใช้เพียง พ.ร.บ. ความมั่นคงฯ และมุ่งหน้าสู่การใช้ ป.วิอาญา (กฎหมายปกติ) เพียงอย่างเดียว
• ยุติการใช้ค่ายทหารเป็นที่กักตัว: การซักถามหรือควบคุมตัวต้องทำในสถานที่ที่โปร่งใส มีทนายความและญาติเข้าถึงได้ตั้งแต่นาทีแรก
• คืนอำนาจให้ศาล: ไม่ว่าจะเป็นกฎหมายพิเศษฉบับใด ศาลต้องมีอำนาจตรวจสอบการควบคุมตัวได้ตลอดเวลา (Habeas Corpus) เพื่อป้องกันการทรมานและการอุ้มหาย

“การมีกฎหมายหลายฉบับไม่ใช่การสร้างความปลอดภัย แต่คือการสร้างช่องว่างให้ความยุติธรรมหล่นหาย”

ผลวิจัยและการลงพื้นที่รับฟังความคิดเห็น
จากการรวบรวมข้อมูลของ ศูนย์ทนายความมุสลิม (MAC) และคณะอนุกรรมาธิการในสภาผู้แทนราษฎร พบประเด็นสำคัญดังนี้

• ทางจิตวิทยา: การใช้อำนาจซักถามแบบปิดลับสร้างความหวาดระแวงและ “รอยร้าว” ระหว่างรัฐกับประชาชน ซึ่งเป็นเงื่อนไขสำคัญที่ขบวนการทางความคิดนำไปใช้ขยายผล
• สถิติคดี: คดีความมั่นคงจำนวนมากที่ใช้บันทึกซักถามเป็นหลักฐานหลัก มักถูกศาลยกฟ้องในภายหลังเนื่องจากพยานหลักฐานไม่มีน้ำหนักเพียงพอ แต่จำเลยต้องสูญเสียอิสรภาพไปแล้วหลายปีในระหว่างพิจารณาคดี

รายงานจาก กมธ. สันติภาพชายแดนใต้: ปัญหาและข้อเสนอแนะ
คณะกรรมาธิการวิสามัญเพื่อพิจารณาศึกษาและเสนอแนวทางการสร้างสันติภาพในจังหวัดชายแดนภาคใต้ (กมธ. สันติภาพ) ได้ระบุปัญหาและข้อเสนอแนะไว้อย่างแหลมคม ดังนี้

ปัญหาที่พบ:

• กฎหมายซ้อนกฎหมาย: การใช้กฎอัยการศึก ซ้อนด้วย พ.ร.ก. ฉุกเฉินฯ และ พ.ร.บ. ความมั่นคงฯ สร้างภาระและความสับสนให้กับประชาชน
• ขาดการตรวจสอบ (Accountability): เจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติหน้าที่ผิดพลาดหรือละเมิดสิทธิมักไม่ต้องรับผิด เนื่องจากมีมาตราคุ้มครองในกฎหมายพิเศษ

ข้อเสนอแนะ:

• ยกเลิกกฎอัยการศึกในพื้นที่: เปลี่ยนไปใช้กฎหมายปกติ (ป.วิอาญา) หรือปรับปรุง พ.ร.บ. ความมั่นคงฯ ให้มีความเป็นสากลมากขึ้น
• มาตรการบันทึกภาพและเสียง: บังคับใช้ พ.ร.บ. ป้องกันและปราบปรามการทรมานฯ อย่างเคร่งครัดในทุกขั้นตอนการกักตัวของทหาร
• กระบวนการยุติธรรมทางเลือก: สนับสนุนการอำนวยความยุติธรรมในระยะเปลี่ยนผ่าน (Transitional Justice)

ข้อเสนอนโยบายต่อฝ่ายการเมืองหลังการเลือกตั้ง
เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืน ฝ่ายการเมืองต้องกล้าหาญในการปรับปรุงโครงสร้างอำนาจ ดังนี้

บทสรุป: เหตุไม่เปลี่ยน ผลย่อมไม่เปลี่ยน
      22 ปีที่ผ่านมาพิสูจน์แล้วว่า “ขวาน” ไม่อาจใช้ “หั่นปลา” ให้สวยงามได้ การดึงดันใช้กฎอัยการศึกต่อไปมีแต่จะทำให้หลักนิติรัฐล่มสลายและผลักภาระความแค้นไปสู่คนรุ่นต่อไป หากรัฐบาลหลังการเลือกตั้งไม่กล้าที่จะวิจารณ์ตัวเองและเปลี่ยนแปลงกฎหมายให้ตรงกับสภาพปัญหา สันติภาพที่แท้จริงก็จะเป็นเพียงวาทกรรมที่ลอยนวลอยู่ในอากาศ ขณะที่หัวใจของคนปาตานียังคงถูกกักขังอยู่ใน มาตรา 15 ทวิ ต่อไปไม่มีวันสิ้นสุด

“เพราะหากเหตุไม่เปลี่ยน ผลย่อมไม่เปลี่ยน”

 231 total views,  2 views today